Nguyên nhân gây bệnh teo cơ tuỷ sống SMA là vấn đề được nhiều gia đình quan tâm khi tìm hiểu về căn bệnh di truyền thần kinh cơ này. Trên thực tế, bệnh xảy ra khi cơ thể không tạo đủ protein SMN cần thiết cho neuron vận động do bất thường ở gen SMN1. Sự thiếu hụt protein này khiến các tế bào thần kinh vận động dần thoái hoá, làm cơ yếu đi theo thời gian và ảnh hưởng đến khả năng vận động, hô hấp cũng như nuốt.
Teo cơ tuỷ sống SMA là gì?
Teo cơ tuỷ sống (SMA) là bệnh di truyền ảnh hưởng chủ yếu đến neuron vận động ở tuỷ sống và thân não. Đây là những tế bào thần kinh có nhiệm vụ truyền tín hiệu từ não đến cơ để tạo ra cử động.
Khi các neuron vận động bị tổn thương và thoái hoá, cơ không còn nhận đủ tín hiệu thần kinh nên dần yếu đi và teo nhỏ theo thời gian. Các nhóm cơ bị ảnh hưởng nhiều nhất thường là cơ vai, cơ hông, cơ đùi và cơ cổ. Ở nhiều trường hợp, SMA còn ảnh hưởng đến cơ hô hấp và cơ tham gia nuốt.
Vì vậy, người mắc bệnh teo cơ tuỷ sống SMA có thể gặp khó khăn khi ngồi, đi lại, leo cầu thang, nuốt hoặc thở. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của bệnh không giống nhau ở tất cả người bệnh. Có trẻ xuất hiện triệu chứng ngay sau sinh, nhưng cũng có người chỉ khởi phát bệnh ở tuổi thiếu niên hoặc trưởng thành.
Nguyên nhân gây bệnh teo cơ tuỷ sống SMA liên quan đến gen nào?
Nguyên nhân gây bệnh teo cơ tuỷ sống SMA chủ yếu liên quan đến sự thiếu hụt protein SMN, loại protein rất quan trọng đối với sự sống còn của neuron vận động. Quá trình sản xuất protein này chịu ảnh hưởng chủ yếu bởi hai gen là SMN1 và SMN2.
Vai trò của gen SMN1 và SMN2
Trong đó, SMN1 là nguồn tạo protein SMN chính của cơ thể. Khi cả hai bản sao của gen SMN1 bị mất đoạn hoặc đột biến, cơ thể sẽ không sản xuất đủ lượng protein SMN cần thiết, từ đó làm tăng nguy cơ mắc teo cơ tuỷ sống SMA.
SMN2 được xem như bản sao dự phòng của SMN1. Gen này vẫn có khả năng tạo protein SMN nhưng hiệu quả thấp hơn nhiều. Phần lớn protein do SMN2 tạo ra là dạng không hoàn chỉnh và chỉ khoảng 10% còn hoạt động bình thường.
Dù vậy, số lượng bản sao SMN2 vẫn có ảnh hưởng đáng kể đến mức độ nặng nhẹ của bệnh. Người có nhiều bản sao SMN2 thường khởi phát bệnh muộn hơn, triệu chứng nhẹ hơn và duy trì khả năng vận động lâu hơn.
Protein SMN ảnh hưởng đến neuron vận động như thế nào?
Một trong những nguyên nhân gây bệnh teo cơ tuỷ sống SMA là cơ thể không đủ protein SMN để duy trì hoạt động bình thường của neuron vận động. Protein này tham gia vào nhiều quá trình thiết yếu như xử lý RNA, duy trì cấu trúc neuron, vận chuyển tín hiệu thần kinh và ổn định kết nối giữa thần kinh với cơ.
Tác động của protein SMN đến neuron vận động
Khi cơ thể thiếu protein SMN, neuron vận động trở nên dễ tổn thương hơn và dần thoái hoá theo thời gian. Khi đó, cơ không còn nhận đủ tín hiệu thần kinh để hoạt động bình thường.
Hậu quả là sức cơ giảm dần, cơ teo nhỏ và khả năng vận động suy giảm. Các cơ gần trung tâm cơ thể thường bị ảnh hưởng trước nên người bệnh có thể thấy yếu chân, khó đứng lên hoặc khó leo cầu thang trước khi xuất hiện yếu tay.
Ở giai đoạn nặng hơn, người bệnh teo cơ tuỷ sống SMA có thể có các triệu chứng ảnh hưởng đến cơ hô hấp, cơ nuốt và khả năng vận động toàn thân.
Nguyên nhân gây bệnh teo cơ tủy sống do đâu?
Teo cơ tuỷ sống SMA là bệnh di truyền có thể truyền từ bố mẹ sang con theo cơ chế di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường. Nhiều trường hợp cha mẹ hoàn toàn khỏe mạnh nhưng vẫn mang gen bệnh mà không có biểu hiện triệu chứng. Trẻ chỉ mắc bệnh khi đồng thời nhận bản sao gen đột biến từ cả cha và mẹ.
Cơ chế di truyền gen lặn trên Nhiễm sắc thể thường
Nếu cả hai vợ chồng cùng mang gen SMA:
- 25% khả năng con mắc bệnh
- 50% khả năng con mang gen bệnh
- 25% khả năng con không mang gen bệnh
Tỷ lệ này được lặp lại ở mỗi lần mang thai và không phụ thuộc vào lần sinh trước đó. Điều này đồng nghĩa với việc một gia đình có thể đã sinh con khỏe mạnh nhưng những lần mang thai sau vẫn có nguy cơ sinh con mắc teo cơ tuỷ sống SMA nếu cả bố và mẹ đều mang gen bệnh.
Nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ người lành mang gen SMA trong cộng đồng tương đối cao (1/48). Đây cũng là một trong những bệnh di truyền lặn phổ biến hàng đầu liên quan đến thần kinh cơ. Tuy nhiên, vì người mang gen thường không có dấu hiệu bất thường nên nguy cơ dễ bị bỏ sót nếu không thực hiện sàng lọc.
Tại sao sàng lọc di truyền rất quan trọng?
Sàng lọc người mang gen giúp xác định nguy cơ di truyền trong gia đình. Nếu cả hai vợ chồng cùng mang gen SMA, bác sĩ có thể tư vấn thêm về thụ tinh trong ống nghiệm kết hợp sàng lọc phôi, chẩn đoán tiền làm tổ hoặc chẩn đoán trước sinh.
Bên cạnh đó, sàng lọc sơ sinh cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nhiều nghiên cứu cho thấy hiệu quả điều trị teo cơ tuỷ sống SMA cao nhất khi được can thiệp sớm, trước khi neuron vận động bị tổn thương không hồi phục.
Trẻ được phát hiện sớm thường có cơ hội đạt các mốc vận động tốt hơn, giảm nguy cơ suy hô hấp và cải thiện chất lượng sống lâu dài.
Nguyên nhân gây bệnh teo cơ tuỷ sống SMA chủ yếu liên quan đến bất thường gen SMN1 khiến cơ thể thiếu protein SMN cần thiết cho neuron vận động. Khi các tế bào thần kinh này dần thoái hoá, người bệnh sẽ xuất hiện yếu cơ và giảm khả năng vận động theo thời gian. Việc hiểu rõ nguyên nhân gây bệnh, vai trò của gen SMN1 và SMN2 cũng như thực hiện sàng lọc di truyền sớm có ý nghĩa quan trọng trong phát hiện nguy cơ và hỗ trợ điều trị kịp thời.
—————————
Tài liệu tham khảo:
https://raffleshospital.vn/tai-sao-bi-teo-co-tuy-song/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2875050/
https://www.mda.org/disease/spinal-muscular-atrophy/causes-inheritance/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2875050/
